تهنگهی ئهرغهوان (=تنگه ارغوان)
فارسی:
درفاصله 3کیلومتری شمال شرقی شهر ایلام.درمسیر تنگه قوچعلی, تنگه ارغوان در مسیر رودخانه ای با گل ها ودرختان ارغوانی مخصوصا در فصل بهار وبه ویژه در اردیبهشت زیبایی وصف ناپذیری را به طبیعت وجنگل های سبز آن دیار بخشیده است.تنوع رنگ آنها چشم هر بیننده ای را به خود خیره مسازد.
این تنگه جزو مناطق سردسیر استان بوده و زادگاه اصلی درختچه ي ارغوان تنگه ی گاوز در شمال شرقی شهر ایلام بوده و معمولا شاخه های این درختچه ی زیبا نازک و شکننده هستند . منطقه رویایی و بکر گاوز با اسم امروزی تنگه ی ارغوان در ورودی راه شمالی مسیر کرمانشاه به ایلام در حوزه ی استحفاظی دهستان ميشخاص (میه خاص) قرار دارد .
" این درختچه در کناره ي رودخانه های سیلابی و فصلی که خاکی سبک و رسوبی دارند به خوبی رشدکرده و به سبب نرمی شاخه ها مجبور است از ریشه به صورت چند شاخه ای رشد کند تا شاخه ها به کمک هم بلند شوند و کمتر آسیب ببینند .
درخت ارغوان از طریق بذری که در غلاف لوبیا مانند است تکثیر می شود و فقط یک سال مراقبت از آن کافی است تا در سال های بعد گل بدهد . همه ساله در اوایل بهار و هنگامی که دمای روز به بیش از 15 درجه برسد شکوفا شده و شکوفه های ارغوانی آن تا دو هفته دوام دارند .
هر چند در زمان جنگ هزاران اصله از این درختچه برای مصرف سوخت و دیرک چادر های آوارگان جنگی از بین رفت اما اگر از ذخیره گاه اصلی آن در دره ی گاوز مراقبت شود و برای پراکنش غیر طبیعی آن چاره ای بیاندیشند در طول چند سال می توان ایلام را به محلی برای تولید و تکثیر آن تبدیل کرد . " (حميد يعقوبيان)
کوردی:
ده فاسلهی سێ کیلوومتری باکووری ڕۆژههڵاتی شار ئیلام ، ده مهسیر تهنگهی قووچ عهلی ، تهنگهی ئهرغهوان ده مهسیر گێڵالی وره گوڵهیل و دارهیل ئهرغهوانی ، مهخسووسهن ده وهرز وههار ، خۆسووسهن ده مانگ گوڵان (ئوردیبێهێشت) ڕهئینی و جوانی فره وه سرووشت و دارهسانهیله ئهی وڵاته داسه . جوراجور بی یهنه ڕهنگ وان چهم ههر تهماشاگهر وه خۆ خیره که .
ئی تهنگه وه مهناتێق ئێلاخی ئیلامه و نیشتمان ئهسڵی دارچه ئهرخهوان ، تهنگه گاوز ده باکوور شار ئیلام بی یه. شاخهیل ئی دارچه ڕهئینه ، تێنێک و ناسکن و زی ئهشکن .مهنتهقهی جوان و دهس نهخواردهی گاوز وه ناو ئهمڕۆژی " تهنگهی ئهرغهوان" ده وروودی باکووری مهسیر کرماشان-ئیلام ده حوزهی دهستان "میه خاس" ه.
"ئی دارچه ده کهش گێڵالهی سێڵاوی و وهرزی که خاک سهبۆک و ڕۆسووبی دێرن ، وه خاسی رۆشد کهن و وه خاتر نهرمی شاخهیل مهجبوور دهبن وه جوور چهن شاخه گهوره بن تا شاخهیل وه کۆمهک یهک دریژ بن کهمتر سهدهمه بینن.
دار ئهرغهوان وه تهریق بهزرێ ک ده غهڵاف لووبیا وینه ههس فره دوون. فهقهت یێ ساڵ ئاگاداری (مووازیبهت) دهوان بهسه ک ده ساڵهیل ئایهنده گۆڵ بیهن . ههر ساڵ ده ئهوهڵهیل وههار و وهختێ دهمای رۆژ فرهتر ده 15 دهرهجه بوو ، شۆکووفا دوون وه تا 2 ههفته دهوام دێرن .
ههر چهن ده وهخت جهنگ ههزاران دار ئی دارچه ئهڕا سووخت و درووس کردن چادۆر ئاوارهکان جهنگ له بهین چی ، ئهگهر ده زهخیرهی ئهسلی ئهی خاس ئاگاداری بوو و فکری ئهڕای فره کردن ناسرووشتی ئهی بکهن ، ئیلام وه چهن ساڵ تانی بووه یێ جێیێ ئهڕا فره کردن ئهی ." حهمید یهعقووبیان
با تشکر از سایت محیط زیست وآثارباستانی ایلام
یکی از ابتدایی ترین حقوق هر انسانی این است که با زبان خودش صحبت کند بنویسد و بخواند.